6- Gülen'in Tefsirle İlgili Eserlerindeki Tefsir Metodu

Gülen'in 'Kur'ân'dan İdrake Yansıyanlar' isimli iki ciltlik kitabı ve 'Fatiha Üzerine Mülâhazalar' tefsire dairdir. Müellif, 'Kur'ân'dan İdrake Yansıyanlar' kitabının giriş kısmında kitabın nasıl yazıldığı hususunda şöyle diyor: 'Kur'ân'ı örneklerle anlatmak, müşahhaslaştırmak ciltler ister. Halbuki, bizim sunmaya çalıştığımız bu kitapçık, değişik sohbetlerde ve münasebet geldikçe, hem de irticalî ifadenin darlığı, sığlığı içinde sadece birkaç soluktur... Aslında böyle, hiç de seviyeli sayılmayacak bir çalışma, damla ile deryayı gösterme, zerre ile güneşe göndermelerde bulunma gibi bir olmazı ifadeye yeltense de, bazen, mûsıkî adına bir çoban kavalının da değer ifade ettiği düşünülünce, bu tasdi'atın da hoş görüleceği ümit edilebilir.'

Yine müellifin ifadesine göre, 'Fatiha Üzerine Mülâhazalar' isimli kitap da, camilerde halka hitaben yapılan konuşmalardan derlenmiştir.

Müellifin mütevazi bir şekilde bahsettiği 'Kur'ân'dan İdrake Yansıyanlar' ve 'Fatiha Üzerine Mülâhazalar' isimli kitaplarında tefsire dair dikkat çeken hususlar şunlardır:

Müellif, Kur'ân'dan İdrake Yansıyanlar isimli eserde; sure ve âyet sırası gözeterek, Kur'ân-ı Kerim'in bazı âyetlerinin ilham ettiği nükteleri, incelikleri ortaya koyuyor. Fatiha Üzerine Mülâhazalar isimli kitabında ise, Kur'ân ile ilgili bilgileri ihtiva eden uzun bir girişten sonra Fatiha sûresinin tefsirine geçiliyor. Daha ilk nazarda, muhterem müellifin klâsik tefsir kitaplarına vukufu, onlara istinad ettiği belli oluyor. Fakat kendisini gösteren hemen bir başka özelliği de, tefsir ilminin ölçülerine aykırı olmaksızın yeni açılımlar, sızıntılar ve pırıltılar ihtiva etmesidir. Zaten 'idrake yansıyanlar' vasfı ile müellif adeta bu hususiyetleri kast etmiş olmalıdır.

Müellifin, Kur'ân'dan İdrake Yansıyanlar'da daha çok orta seviyede bir okuyucuya hitap sezilirken, Fatiha Üzerine Mülâhazalar'da, en azından belli seviyedeki tefsir talebelerine hitap edildiği görülmektedir. Fakat her iki kitapta, zaman zaman teknik terimler kullanma ihtiyacı kaçınılmaz olmaktadır..

Müellif dil, belâgat ve semantik yönden nüktelere dikkat çekmekle beraber, daha ziyade bunlardan gaye olan manâlara yönelip, pek güzel tespit ve yorumlar getirmektedir. (bkz. Fatiha Üzerine Mülahazalar, s. 57-58, 75-85, 95-99, 107-113, 171-173, 200-201; Kur'ân'dan İdrake Yansıyanlar 1/116)

Müellif, Kur'ânı anlamada önemli bir kaynak olan Risale-i Nur Külliyatına sık sık açıkça, bazen de zımni olarak atıfta bulunmaktadır. (bkz. Kur'ân'dan İdrake Yansıyanlar 1/44, 69, 83, 2/223, 242, 249, 268)

Klâsik tefsirlerden istifadesinin yanında yeni açılımlar göstermesine, Vâkıa sûresi'nde (âyet 75) yer alan mevakiu'n-nücûm'a ayırdığı uzun pasajı (2/363-372) örnek verebiliriz.

Bu eserler, mü'minlerin hayatlarını faaliyetlerle dolduracak yönlendirmeler ihtiva etmektedir. Zaten Kur'ân-ı Kerim'in tefsirinde önemli esaslardan biri de 'dinamik tefsir' anlayışı diyebileceğimiz bir anlayıştır ki, Seyyid Kutub ve Mevdudî gibi zatlar, tefsirlerinde bu hususa vazgeçilmez bir şart nazarıyla bakarlar. Zira Kur'ân, hayattan ve faaliyetten uzak bir dinî inceleme kitabı değildir. Aksine tatbikat isteyen bir hitaptır; hayat ve hâdiselerle karşılıklı tecavüb hâlinde, hâdiseleri yönlendirerek tedricî tarzda nazil olmuş bir kitaptır. (bkz. Kur'ân'dan İdrake Yansıyanlar, 1/135, 2/219-228, 252-253, 397-399)

Müellifin tefsirinin önemli bir özelliği de, psikolojik ve sosyolojik tefsir tahlillerinde bulunmasıdır. (bkz. Fatiha Üzerine Mülahazalar, s. 141, 174, 188, 204; Kur'ân'dan İ. Y. 1/60, 74, 100, 142-147, 2/219-224, 393; Fasıldan Fasıla 2/176-179) Başka eserlerinde de temas ettiği gibi (Fasıldan Fasıla, 1/195) Gülen'e göre psikolojik tefsir, önemli olmasına rağmen, ihmal edilmiş bir tefsir şeklidir.

Gülen, tefsirinde, rivayet tefsirlerinin özelliklerinden olan, Kur'ân'ın Sünnet'e, Sahabe ve Tabiîn kavline göre tefsirine, yani rivayet tefsirine sık sık müracaat eder. Fakat bununla beraber, onun tefsir şekli daha çok dirayet tefsirine yakındır. Çünkü o, rivayetleri yorumlayarak orijinal manâlar ortaya koymaktadır.

Gülen'e göre Kur'ân-ı Kerim'in sûre ve âyetleri arasında çok ciddi bir münasebet ve alâka vardır. Konunun önemine binaen yer yer bunlardan bahseder. (bkz. Fatiha Üzerine Mülahazalar, s. 98, 107, 160, 232; Fasıldan Fasıla 2/185-187)

Az da olsa kıraattan ve bunun tefsire yaptığı tesirden de bahseder. (bkz. Fatiha Üzerine Mülahazalar, s. 166, 200)

Fıkhî ahkâma nadiren temas etmektedir. (Fatiha Üzerine Mülahazalar, s. 74, 97, 192; Kur'ân'dan İdrake Yansıyanlar 1/177)

Tasavvufi ve işarî tefsir diyebileceğimiz meselelere sıkça temasta bulunur. (bkz. Fatiha Üzerine Mülahazalar, s. 103, 123, 129, 139; Kur'ân'dan İdrake Yansıyanlar 1/54, 95-99, 148-151, 2/341-344)

Kelâmî konulara, az da olsa münasebet geldikçe temas eder. (bkz. Fatiha Üzerine Mülahazalar, s. 124-125, 128; Kur'ân'dan İdrake Yansıyanlar 1/192, 2/317)

Fennî tefsiri kabul eden, fakat ona ihtiyatlı bir şekilde yaklaşan Gülen, gerek âyetlerin tefsirinde, gerekse münasebet geldikçe fennî tefsir yapmaktadır.

Müellif, her ne kadar geniş kitlenin anlayabileceği tarzda sade yazmaya veya konuşmaya çalışsa ve tefsir ilminin teknik terimlerini pek kullanmasa da, yine de bir kısım okuyucular bazı yerleri anlamakta zorluk duyacaklardır. Çünkü kendi ifadesine göre de, yorumlarında teknik ağırlık vardır: 'Kur'ân-ı Kerim'in yüksek üslûbunu bazen, sarf, nahiv, maan, beyan prensiplerine göre göstermek gerektiğinden bazı yerlerde, oldukça teknik ağırlıklı oldu.' (Fatiha Üzerine Mülahazalar, Mukaddime)