İçtihat ve Tecdit

Normatif heterojenliğin mevcut olduğu çoğulcu bir toplumda siyasal, kültürel, dinsel ve yapısal çoğulculuktan çok hukuksal çoğulculuk sorunu ortaya çıkmaktadır. Hukuksal çoğulculuk, az gelişmiş yönetimlerde olduğu gibi, en sofistike yönetimlerde bile görülebilir; bu küresel bir fenomendir. Hukuksal çoğulculuk teorisi; hukuksal çoğulculuğu devlet bağlamında değil, otorite ve kurumlar bağlamında tanımlamaya çalışmaktadır. Bu teori, resmî hukuk dışındaki rakip, yarışan ve bazen çelişen kurallar ve bunların resmî hukukla ortak olan yapıcı ilişkilerini öngörmektedir. İslam'ın bireyin yaşamını etik ve yasal normatif kurallarla çevreleyen doğası, devlet tanımasına ihtiyaç duymaksızın, modern ve seküler çevrelerde İslâmî hukuksal çoğulculuğun yolunu açmaktadır.

İslam, onu kucaklamayı bir kez seçen kişiden tam bir bağlılık istemektedir. Hukuk, İslam dininin hayatî ve merkezî kısmıdır. Bu nedenle İslâmî ve İslâmî olmayan yönetimlerdeki birçok Müslüman, kendilerini o ülkelerin mevzuatından çok şeriatla ilişkilendirmektedir. Şeriat çağımızda, bir hukuksal çoğulculuk kaynağıdır.

Üstelik İslam'ın özünde mündemiç hukuksal çoğulculuk, İslâmî bir ortamda bile hukuksal bakımdan çoğulcu bir toplum yapısı sağlamaktadır. İslâmî anlayışa göre hukuk, dünyayı yorumlamak için bir anlamlar sistemi ve kültürel şifredir. Hukuk 'bütün yaşam alanlarını yöneten, içinde protokol kuralları ve görgü kurallarının hukuksal biçim kazandığı, bir düzeni temsil etmektedir.' [1] Bu nedenle Lawrence Rosen gibi düşünürler İslam hukukunu bir kültür olarak algılamaktadırlar. [2] İslâmî hukuksal çoğulculuk, İslâmî olmayan alanlarda bile kaçınılmaz olduğu ve resmî tanımanın olmaması İslam hukukunu ortadan kaldırmadığı için resmen tanınmamış olsa dahi, içtihat ve tecdide ilişkin tartışmalar Müslümanların yaşadığı her yerde geçerliliğini sürdürmeye devam edecektir.

içtihat bir hukuk kaynağı değildir. Bu bir aktivite, bir müdahale, metinlerdeki hukuku keşfetme ve bunu, karar vermeyi bekleyen olaylar dizinine uygulama sürecidir. Metinlerdeki kesin kurallarda içtihat olmaz. İslâmî hukuk teorisinde, içtihat 'Müslümanların eylemlerinin hangi dereceye kadar Allah tarafından kabul edileceğini belirleyebilecekleri tek araç' [3] olması nedeniyle, vazgeçilmez olarak görülmüştür.

İslam anlayışı ve yaşamında kültürün mutlaka hukuk olarak algılanması gerektiğinden, herhangi bir değişim, dönüşüm yada yenilenme tartışması kaçınılmaz olarak içtihat etrafındaki tartışmalarla birleşecektir. Bu nedenle herhangi bir yeni söylem, doğrudan yada dolaylı olarak, yeni bir içtihadın sonucudur ve bunun mutlaka, hukuksal modernite tarafından katı biçimde tanımlandığı ve anlaşıldığı şekliyle 'hukuk' alanında olması gerekmez. Bu nedenle özellikle İslâmî gücün gerilemesi ve Batının ve Batı hegemonyasının ilerlemesinden sonra, İslâmî yenilenme savunucuları ve reformcular İslam mirasının yenilenmesi ve yeniden yorumlanmasını sağlamak için içtihad [4] hakkının kullanılmasına dönülmesini savundular. [5]

19. yüzyılın sonunda ve 20. yüzyılın başlarında gelen tepkilerin büyük bir kısmı, Batının Müslüman toplumlar üzerindeki etkisine bir cevaptır ve İslâmî yaşamın değişen şartlarını karşılamak için, İslam'ı yeniden yorumlamak amacıyla yapılan girişimler sonuç vermiştir. Hukukun İslam'ın merkezi olması nedeniyle, İslamcı modernistler sıklıkla enerjilerini bu alanlarda yoğunlaştırdılar. İçtihadın amacı arınmış bir İslam'a dönmekti. [6] Modernistler, yenilikçiler ve Müslüman aktivistler İslam'ın erken dönem kalkınmasını karakterize eden dinamizm, esneklik ve adapte edilebilirliği vurgulamaktadırlar. içtihat yoluyla dahilî bir yenilenme ve Batılı fikirlerin ve teknolojinin seçici biçimde adaptasyonunu (İslamîleştirilmesi=Islamization) savunuyorlardı. Bazı Müslüman düşünürler şeriatın kaynakları ve gelişimine ilişkin olarak, değişen Müslüman toplumların ihtiyaçlarını karşılamak için, devam eden yeniden yorumlama ve yenilenme için zemin oluşturmak üzere daha açık bir anlayış sergilemeyi amaçladılar. Esposito, yeni içtihadın erken dönem reformcuları ve savunucularının 'bir takipçiler çevresini cezbettiklerini, ancak karizmatik şahsiyetlerle kıyaslanabilecek derecede başarı elde edemedikleri gibi, fikirlerini sürdürecek ve uygulayacak etkili örgütlenmeler de oluşturmadıklarını' ileri sürmektedir. [7] Bu nedenledir ki, aydın liderler, özellikle dine dayalı hareketlerin liderleri önem kazanmaktadır.